Podstawowe informacje
Zespół Legiusa opisano po raz pierwszy u osób, które spełniały ówczesne kryteria neurofibromatozy typu 1, ale nie miały wariantu w genie NF1. Na skórze widać u nich podobne plamy kawowe i piegi, natomiast nie rozwijają się guzy typowe dla NF1: nerwiakowłókniaki i glejaki nerwu wzrokowego. Nazwę „zespół Legiusa” wybrano celowo, żeby w rozmowie z rodziną nie sugerować, że to odmiana neurofibromatozy.
Częstość szacuje się na 1 na 46 000-75 000 osób na podstawie odsetka dzieci z wariantem SPRED1 w poradniach neurofibromatozy. MedlinePlus uznaje ją za nieznaną. Zespół jest prawdopodobnie niedoszacowany: część osób ma tylko kilka plam i nie trafia do diagnostyki.
Różnica między NF1 a zespołem Legiusa jest ważna praktycznie, bo od rozpoznania zależy, jakie kontrole są potrzebne.
Objawy i charakterystyka
Nie każda osoba ma wszystkie poniższe cechy. Wiele danych pochodzi z małych grup chorych, więc podane liczby są przybliżone.
- Plamy kawowe: prawie zawsze. Opisano tylko cztery osoby z prawdopodobnym wariantem SPRED1 bez plam. U niemowląt plam przybywa z wiekiem, podobnie jak w NF1. U starszych osób mogą blednąć (dermatologia).
- Piegi w pachach i pachwinach: u części osób.
- Duża głowa (makrocefalia): w jednej grupie u około 40% osób, w innej u 1 na 18.
- Tłuszczaki podskórne: w pierwszej opisanej serii u 32%, prawie wyłącznie u dorosłych. W późniejszych seriach rzadko.
- Rysy twarzy przypominające zespół Noonan: w różnych seriach od 0% do 40%.
- Niski wzrost: zwykle nie, choć w jednej serii opisano go u 31%.
- Klatka piersiowa i kręgosłup: zniekształcenie mostka u 7 z 30 osób w jednej serii, skolioza u kilku opisanych osób.
- Rzadziej: napady padaczkowe, łagodny niedosłuch, zwężenie zastawki pnia płucnego, pojedyncze zmiany naczyniowe.
W rezonansie mózgu u osób z NF1 często widać jasne ogniska w obrazach T2. W badaniu z 2025 roku miało je 89% osób z NF1 i żadna z 16 osób z zespołem Legiusa. Wcześniej opisano jednak dwie osoby z takimi zmianami, więc sam rezonans nie rozstrzyga rozpoznania.
Nowotwory
Opisywano pojedyncze guzy u osób z zespołem Legiusa, m.in. jeden przypadek ostrej białaczki szpikowej. Nie wiadomo, czy wynikały z wariantu SPRED1, czy pojawiły się przypadkiem. Zarówno przegląd z 2022 roku, jak i zalecenia onkologiczne z 2024 roku nie zalecają badań przesiewowych w kierunku nowotworów (onkologia).
Genetyka
Przyczyną jest wariant w genie SPRED1. Białko SPRED1 hamuje szlak RAS/MAPK, podobnie jak neurofibromina. Warianty wywołujące zespół Legiusa upośledzają działanie tego białka. Nie znaleziono zależności między rodzajem wariantu a przebiegiem.
Dziedziczenie jest autosomalne dominujące. Wiele osób ma chorego rodzica, który często nie wiedział o rozpoznaniu, bo miał tylko kilka plam. Każde dziecko osoby z zespołem Legiusa ma 50% szans na odziedziczenie wariantu (dziedziczenie i poradnictwo genetyczne).
Diagnostyka
Rozpoznanie potwierdza patogenny lub prawdopodobnie patogenny wariant w SPRED1 u osoby z pasującym obrazem: mnogimi plamami kawowymi, czasem z piegami, bez innych cech NF1. Badanie zleca się zwykle dziecku z takimi plamami (badania genetyczne).
W 2021 roku zmieniono kryteria NF1 właśnie po to, żeby łatwiej odróżnić te dwie choroby. U małego dziecka, które ma tylko plamy kawowe i piegi, nie da się tego zrobić na podstawie samego badania lekarskiego, bo guzy typowe dla NF1 pojawiają się później. Wynik genetyczny pozwala uniknąć niepotrzebnych badań, jeśli to zespół Legiusa, albo zaplanować właściwe kontrole, jeśli to NF1.
Leczenie i monitorowanie
Leczenie jest objawowe:
- ADHD: terapia behawioralna, leki lub oba sposoby,
- opóźnienie rozwoju: fizjoterapia, terapia zajęciowa i logopedia (rehabilitacja),
- trudności w nauce: indywidualny plan edukacyjny,
- tłuszczaki: dermatolog, gdy przeszkadzają,
- skolioza i zniekształcenie klatki piersiowej: ortopeda,
- napady padaczkowe: leczenie u neurologa (neurologia),
- niedosłuch: laryngolog.
Przy każdej wizycie lekarz ocenia rozwój, potrzeby szkolne i zachowanie, ogląda skórę, sprawdza kręgosłup i pyta o napady. Słuch bada się w razie potrzeby. Nie są potrzebne rutynowe badania oczu w kierunku glejaka ani rezonans zalecane w NF1.
Dzieci i rozwój
Opisywano opóźnienie mowy i języka, opóźnienie ruchowe, nadruchliwość, zaburzenia uwagi i trudności w nauce. W jednej serii trudności w nauce miało 14 z 25 osób. Inne badanie nie stwierdziło problemów rozwojowych u żadnej z 12 osób. Trudności poznawcze są prawdopodobnie łagodniejsze niż w NF1. W badaniu 15 osób dzieci z zespołem Legiusa miały niższy iloraz inteligencji niewerbalnej niż zdrowe rodzeństwo, ale ogólny iloraz inteligencji się nie różnił.
Wsparcie w szkole opisujemy w artykule edukacja i funkcjonowanie społeczne, a ADHD i zachowanie w psychologii i psychiatrii.
Dorośli
U dorosłych mogą pojawiać się tłuszczaki podskórne. Plamy kawowe z wiekiem bywają mniej widoczne, więc u rodzica dziecka z rozpoznaniem zespół bywa wykrywany dopiero dzięki badaniu genetycznemu. Dorośli nie wymagają specjalnych badań przesiewowych. Ważne jest poradnictwo genetyczne przed planowaniem dzieci (relacje i rodzicielstwo).
Gdzie szukać pomocy
Diagnozę zwykle stawia poradnia genetyczna albo ośrodek zajmujący się neurofibromatozą, który zna obie choroby. Dalszą opiekę może prowadzić pediatra z pomocą poradni psychologiczno-pedagogicznej przy trudnościach szkolnych. Listę placówek zawiera baza ośrodków.