Badania genetyczne w rasopatiach: panel NGS, WES, WGS, aCGH, MLPA i Sanger

Rozpoznanie rasopatii stawia się na podstawie objawów i potwierdza badaniem genetycznym. Wynik pozwala ustalić, który to zespół, jakie kontrole są potrzebne (np. badania w kierunku białaczki przy niektórych wariantach PTPN11 i KRAS albo USG w zespole Costello) i jakie jest ryzyko dla rodziny. Badań jest kilka rodzajów i różnią się tym, co potrafią wykryć.

Metody w skrócie

Badanie	Co sprawdza	Kiedy się przydaje
Sekwencjonowanie metodą Sangera	jeden gen albo jego fragment, litera po literze	potwierdzenie wariantu znalezionego inną metodą, badanie rodziców i krewnych w kierunku znanego wariantu, czasem pojedynczy gen (np. HRAS)
Panel NGS	jednocześnie kilkanaście do kilkudziesięciu wybranych genów	podejrzenie rasopatii na podstawie objawów; najczęstszy pierwszy wybór
Sekwencjonowanie eksomu (WES)	fragmenty kodujące białka prawie wszystkich genów	objawy nietypowe albo niepełne, ujemny panel
Sekwencjonowanie genomu (WGS)	prawie cały materiał genetyczny, także między genami	jak WES, gdy potrzebna jest szersza analiza; rzadziej dostępne
Mikromacierz (aCGH)	brakujące albo nadmiarowe fragmenty chromosomów (delecje, duplikacje)	podejrzenie mikrodelecji, np. całego genu NF1; niepełnosprawność intelektualna z wadami
MLPA	delecje i duplikacje pojedynczych eksonów w wybranych genach	uzupełnienie sekwencjonowania, zwłaszcza w NF1 i SPRED1

MedlinePlus dzieli badania molekularne na trzy poziomy: pojedynczy wariant albo gen, panel genów oraz badania szerokie (eksom, genom), używane zwykle wtedy, gdy węższe badania nie dały odpowiedzi.

Zespół Noonan i pokrewne

GeneReviews opisuje dwie drogi.

Gdy objawy pasują do zespołu Noonan, badaniem pierwszego wyboru jest panel genów rasopatii. Panel znajduje przyczynę najskuteczniej i przy tym ogranicza liczbę przypadkowych wariantów o niepewnym znaczeniu w genach, które nie tłumaczą objawów. Jeśli panelu nie da się wykonać, można zacząć od genu PTPN11, bo odpowiada za około 50% przypadków. Dalsze badanie gen po genie nie jest zalecane: jest wolniejsze i droższe niż panel.

Udział poszczególnych genów w zespole Noonan według GeneReviews:

• PTPN11 około 50%;
• SOS1 od 10 do 13%;
• LZTR1 około 8%;
• RAF1 i RIT1 po około 5%;
• SOS2 około 4%;
• KRAS poniżej 5%, BRAF i MAP2K1 poniżej 2%, MRAS, NRAS i RRAS2 poniżej 1%.

Dominujące postacie zespołu Noonan powstają przez wzmocnienie funkcji białka; w recesywnej postaci z LZTR1 białko traci funkcję. Duże delecje i duplikacje w genach zespołu Noonan opisywano rzadko, więc badania typu MLPA rzadko coś tu wnoszą.

Gdy obraz jest nietypowy albo lekarz nie podejrzewał zespołu Noonan, stosuje się sekwencjonowanie eksomu, rzadziej genomu.

Zespół Costello

Przyczyną są warianty w genie HRAS. GeneReviews dopuszcza badanie samego genu HRAS albo panel. Delecji i duplikacji HRAS jako przyczyny zespołu Costello dotąd nie opisano, więc MLPA nie jest potrzebna.

Zespół CFC

Warianty występują w genach BRAF (około 75%), MAP2K1 i MAP2K2 (razem około 25%) oraz rzadko w KRAS (poniżej 2%). Standardem jest panel rasopatii.

Neurofibromatoza typu 1 i zespół Legiusa

NF1 rozpoznaje się często na podstawie samych objawów klinicznych, według kryteriów z 2021 roku. Badanie genetyczne pomaga u małych dzieci, które mają tylko plamy kawowe, i przy podejrzeniu zespołu Legiusa.

Badanie genu NF1 jest trudniejsze niż w innych rasopatiach:

• od 22 do 30% wariantów zaburza składanie RNA, a ponad jedną trzecią z nich pomija się przy badaniu samego DNA; dlatego metody, które analizują także RNA (cDNA), wykrywają więcej;
• sekwencjonowanie uzupełnia się badaniem delecji (np. MLPA);
• przy podejrzeniu delecji całego genu NF1 można wykonać mikromacierz;
• u osoby z samymi zmianami barwnikowymi i bez wariantu w NF1 bada się gen SPRED1 (zespół Legiusa).

Ujemny wynik nie wyklucza NF1. Części osób z pewnym klinicznie rozpoznaniem obecne metody nie znajdują wariantu. Gdy zmiany na skórze są tylko po jednej stronie ciała albo na jednym odcinku, trzeba myśleć o postaci mozaikowej, w której wariant jest tylko w części komórek.

Jak czytać wynik

Laboratorium klasyfikuje warianty w pięciu kategoriach: patogenny, prawdopodobnie patogenny, o niepewnym znaczeniu (VUS), prawdopodobnie łagodny, łagodny. Rozpoznanie potwierdzają tylko warianty patogenne i prawdopodobnie patogenne. Wariant o niepewnym znaczeniu nie potwierdza choroby. W NF1 kryterium genetyczne spełnia wariant patogenny obecny we wszystkich badanych komórkach tkanki bez zmian chorobowych. Zwykle bada się krew, ale może to być też inna niezmieniona tkanka. Gdy wariant ma wyraźnie mniej komórek, rozpoznaje się postać mozaikową. Zmiana znaleziona tylko w guzie sama nie spełnia kryterium; o postaci mozaikowej świadczy dopiero ta sama zmiana w dwóch niezależnych zmienionych miejscach.

Po znalezieniu wariantu u dziecka zwykle bada się rodziców (często metodą Sangera), żeby ustalić, czy wariant jest dziedziczony, i ocenić ryzyko dla rodzeństwa. Opisuje to artykuł Dziedziczenie i poradnictwo genetyczne. Jak czytać opis wyniku, wyjaśnia artykuł o genetyce dla rodzin.

Co finansuje NFZ (stan na listopad 2026)

Badania zleca lekarz genetyk w poradni genetycznej. Według pisma Ministerstwa Zdrowia z 15 kwietnia 2026 roku:

• w 2025 roku do świadczeń poradni specjalistycznych dodano badanie aCGH i badanie qRT-PCR;
• sekwencjonowanie eksomu (WES) oraz małe i średnie panele NGS nie są jeszcze finansowane w poradniach; ministerstwo czeka na rekomendacje Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT).

Brak oficjalnej informacji o finansowaniu sekwencjonowania genomu (WGS) ani o liczbie badań, które może zlecić poradnia. O możliwość wykonania panelu albo WES w ramach diagnostyki szpitalnej, programu albo badania naukowego trzeba zapytać genetyka prowadzącego.

Czas oczekiwania na wizytę w poradni genetycznej bardzo się różni między placówkami. W danych NFZ z września i października 2026 roku średni czas podawany przez poradnie wynosił od 0 do ponad 200 dni, a dane nie obejmowały wszystkich placówek. Aktualne terminy sprawdzisz w wyszukiwarce terminyleczenia.nfz.gov.pl. Czas oczekiwania na wynik zależy od laboratorium i rodzaju badania. Wiarygodnych danych zbiorczych na ten temat nie ma.

Poradnie i ośrodki genetyczne zbiera baza ośrodków.