Po rozpoznaniu rasopatii u dziecka rodzice chcą zwykle wiedzieć, skąd się wzięła i czy może się powtórzyć u kolejnego dziecka. Odpowiedź zależy od zespołu, od genu i od tego, czy wariant ma któreś z rodziców. Liczby poniżej pochodzą z wytycznych GeneReviews; ryzyko dla danej rodziny wylicza genetyk.
Dziedziczenie autosomalne dominujące
Zespół Noonan, neurofibromatoza typu 1, zespół CFC, zespół Costello, zespół Legiusa i zespół Noonan z mnogimi plamami soczewicowatymi (NSML) dziedziczą się w sposób autosomalny dominujący. Oznacza to, że do wystąpienia choroby wystarczy jedna zmieniona kopia genu, a choroba dotyczy tak samo chłopców i dziewczynek.
Osoba z taką rasopatią przy każdej ciąży ma 50% ryzyka, że przekaże wariant dziecku. Ryzyko nie zależy od tego, ile dzieci ma już rodzina. W zespole Noonan dotyczy to postaci dominującej. Recesywną postać związaną z genem LZTR1 opisujemy niżej.
Odziedziczenie wariantu nie mówi, jak ciężko dziecko będzie chorować. W neurofibromatozie typu 1 przenikanie jest bliskie 100%, czyli osoba z wariantem prawie na pewno będzie mieć objawy, ale mogą one być znacznie łagodniejsze albo cięższe niż u rodzica. Podobna zmienność dotyczy innych rasopatii.
Mutacja de novo
Mutacja de novo to zmiana, która pojawiła się po raz pierwszy u dziecka, w komórce jajowej, plemniku albo bardzo wcześnie w rozwoju zarodka. Rodzice jej nie mają i nie mogli na nią wpłynąć.
Udział mutacji de novo różni się między zespołami:
- zespół Costello: zwykle de novo; przekazanie z rodzica na dziecko opisano tylko w dwóch rodzinach z rzadką, łagodną postacią;
- zespół CFC: u większości opisanych osób de novo, choć zdarzają się przypadki rodzinne;
- neurofibromatoza typu 1: de novo u około połowy chorych;
- zespół Noonan: dużo osób ma mutację de novo, ale w 30 do 75% rodzin chore jest też jedno z rodziców;
- zespół Legiusa: wiele osób ma chorego rodzica;
- NSML: odsetek przypadków de novo nie jest znany.
W zespole Noonan chory rodzic często dowiaduje się o swojej chorobie dopiero przy diagnozie dziecka, bo jego objawy są łagodne. Dlatego genetyk zwykle bada oboje rodziców, a gdy wariant u dziecka jest znany, proponuje badanie go u rodziców.
Ryzyko dla rodzeństwa
Jeśli jedno z rodziców ma ten sam wariant, ryzyko dla każdego kolejnego dziecka wynosi 50%.
Jeśli rodzice są zdrowi i nie mają wariantu we krwi, ryzyko jest niskie, ale nie zerowe. W zespole Noonan GeneReviews szacuje je na mniej niż 1%. Przyczyną tego resztkowego ryzyka jest mozaicyzm germinalny.
Mozaicyzm germinalny
Mozaicyzm germinalny oznacza, że wariant jest obecny w części komórek rozrodczych jednego z rodziców, a nie ma go w krwi, z której robi się standardowe badanie. Taki rodzic jest zdrowy, a badanie wychodzi prawidłowe, mimo to może mieć więcej niż jedno chore dziecko. W zespole Costello opisano powtórzenie choroby u rodzeństwa przy zdrowych rodzicach i przypisuje się je właśnie mozaicyzmowi. Z tego powodu ryzyko dla rodzeństwa jest w takich rodzinach nieco wyższe niż w populacji ogólnej.
Wyjątek: dziedziczenie recesywne w genie LZTR1
Zespół Noonan wywołany wariantami w genie LZTR1 może dziedziczyć się dominująco albo recesywnie. W postaci recesywnej dziecko dostaje zmienioną kopię genu od każdego z rodziców. Rodzice są wtedy zwykle nosicielami jednego wariantu i nie mają objawów albo mają łagodne cechy zespołu. Przy każdej ciąży takiej pary:
- 25% dzieci będzie chorych,
- 50% odziedziczy jeden wariant, co może wiązać się z łagodnymi cechami,
- 25% nie odziedziczy żadnego wariantu.
Te liczby dotyczą pary, w której oboje rodzice są nosicielami. Każde dziecko osoby chorej na recesywną postać dostaje od niej jeden wariant. Czy samo zachoruje, zależy od tego, czy drugi rodzic też jest nosicielem wariantu w LZTR1, dlatego w takiej rodzinie genetyk proponuje zwykle badanie partnera.
Diagnostyka prenatalna i preimplantacyjna
Wytyczne GeneReviews dla wszystkich opisanych tu zespołów mówią to samo: badanie prenatalne i diagnostyka preimplantacyjna (PGT) są możliwe, gdy wariant patogenny w rodzinie został wcześniej zidentyfikowany. Bez znanego wariantu badanie celowane nie jest możliwe. Wariant o niepewnym znaczeniu nie jest podstawą do takiej diagnostyki.
Badanie prenatalne polega na pobraniu materiału od płodu, zwykle przez biopsję kosmówki albo amniopunkcję, i sprawdzeniu, czy płód ma wariant znany z rodziny. W Polsce program badań prenatalnych NFZ obejmuje poradnictwo i badania genetyczne między innymi wtedy, gdy stwierdzono znacznie większe ryzyko urodzenia dziecka z chorobą jednogenową. Skierowanie wystawia lekarz prowadzący ciążę i powinien w nim opisać wskazania.
Diagnostyka preimplantacyjna dotyczy par, które korzystają z zapłodnienia pozaustrojowego. Zarodki bada się przed przeniesieniem do macicy i wybiera te bez wariantu.
Decyzja, czy z tych badań skorzystać, należy do rodziców. Poradnia genetyczna wyjaśnia możliwości i ograniczenia każdej metody, ale nie podejmuje decyzji za rodzinę.
Jak wygląda wizyta w poradni genetycznej
Na NFZ do poradni genetycznej potrzebne jest skierowanie, chyba że pacjent ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności albo dziecko ma orzeczenie o niepełnosprawności z oboma wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki i konieczności stałego współudziału opiekuna w leczeniu (punkty 7 i 8 orzeczenia). Bez skierowania przyjmie też dziecko z zaświadczeniem „Za życiem”. Na pierwszą wizytę warto zabrać wyniki badań dziecka, w tym wynik badania genetycznego, i dokumentację chorób w rodzinie.
Genetyk zbiera wywiad rodzinny i rysuje rodowód, ogląda dziecko i często także rodziców. Na tej podstawie decyduje, czy potrzebne są badania rodziców, i oblicza ryzyko dla kolejnych ciąż. Poradnictwo przydaje się też rodzeństwu chorego dziecka, gdy samo zacznie planować rodzinę. Gdzie szukać poradni, podpowiada baza ośrodków, a o samym badaniu genetycznym piszemy w artykule Badanie genetyczne w rasopatiach.