Szlak RAS/MAPK steruje podziałami komórek, a zmiany w tych samych genach znajduje się w wielu nowotworach. Część rasopatii zwiększa ryzyko nowotworów. Ryzyko to bardzo się różni między zespołami, ale badania liczą je różnie: dla innego wieku, innych nowotworów i inną metodą, więc nie da się ułożyć jednego rankingu. W dużych badaniach nowotwór rozwinął się u niewielkiej części dzieci. Plan badań kontrolnych zależy od rozpoznania i wariantu danej osoby, a nie od takich porównań.
Co mówią dane
Niemieckie badanie z 2015 roku porównało 735 dzieci z potwierdzoną rasopatią z rejestrem nowotworów dziecięcych. Zamiast spodziewanego 1,1 przypadku stwierdzono 12 nowotworów, czyli około 10 razy więcej niż w populacji dzieci. Najczęściej była to młodzieńcza białaczka mielomonocytowa (JMML) i guzy mózgu. Ryzyko w zespole Noonan było około 8 razy większe niż w populacji, w zespole Costello około 42 razy. Badanie objęło tylko dzieci w wieku do 14 lat.
Zespół Noonan
W zespole Noonan głównym problemem jest białaczka u niemowląt i małych dzieci. U części z nich w pierwszych miesiącach życia pojawia się choroba mieloproliferacyjna, czyli nadmierne namnażanie krwinek białych. Zwykle przebiega łagodnie, ale u części dzieci ma agresywny przebieg i odpowiada JMML. We francuskim badaniu JMML wystąpiła u 20 z 641 dzieci z wariantem PTPN11 (3,1%). Ryzyko zależy od wariantu. W tym samym badaniu chorobę mieloproliferacyjną albo JMML miało 10 z 48 dzieci z wariantem w kodonie 61 PTPN11 (20,8%). Dzieci z wariantem p.Thr73Ile też częściej na nie chorowały, choć zwykle łagodniej. Opisano jednak osoby z p.Thr73Ile, u których JMML nie wystąpiła, więc wariant oznacza podwyższone ryzyko, a nie pewną chorobę; jego znaczenie ocenia się razem z obrazem klinicznym i wynikami badań dziecka. Silny związek z JMML ma też rzadki wariant KRAS p.Thr58Ile.
Inne nowotwory w zespole Noonan są rzadkie. W holenderskiej grupie 297 osób z wariantem PTPN11 nowotwór rozwinął się u 12 (4%) w ciągu średnio 13 lat obserwacji.
Zalecenia. Źródła różnią się w sprawie morfologii u dzieci bez objawów:
- GeneReviews (aktualizacja z grudnia 2025, na podstawie zaleceń z 2017 roku) proponuje u dzieci z wariantem PTPN11 albo KRAS rozważyć badanie lekarskie z oceną wielkości śledziony i morfologię krwi co 3 do 6 miesięcy do 5 lat. Zaznacza, że nie ma jeszcze dowodów, by takie postępowanie poprawiało przeżycie.
- Zalecenia AACR z 2024 roku (Perrino i wsp.) usunęły rutynową morfologię u zdrowych klinicznie dzieci, bo nie wykazano jej korzyści. Zostawiły badanie lekarskie z oceną wątroby i śledziony, bez względu na gen: co 3 miesiące do 1 roku, potem przy każdej wizycie kontrolnej do 5 lat. Morfologię robi się, gdy dziecko choruje albo ma powiększoną wątrobę lub śledzionę.
Zalecenia z 2024 roku dotyczą wyłącznie nadzoru onkologicznego u dzieci bez objawów. Nie zmieniają badań krwi zleconych z powodu objawów ani badań przed zabiegiem. Dziecko z podejrzeniem choroby mieloproliferacyjnej powinien prowadzić hematolog-onkolog dziecięcy. U dzieci z takimi wariantami nie zaleca się wczesnego rozpoczynania leczenia hormonem wzrostu; więcej w części endokrynologicznej.
Zespół CBL
W zespole CBL ryzyko JMML jest wyraźnie zwiększone. U części dzieci białaczka cofnęła się sama, ale później pojawiło się zapalenie naczyń. Zalecenia z 2017 roku przewidywały regularne badanie lekarskie i morfologię krwi. Aktualizacja AACR z 2024 roku stosuje w zespole CBL te same zasady co w zespole Noonan: badanie lekarskie bez rutynowej morfologii u dziecka bez objawów.
Zespół Costello
W zespole Costello według GeneReviews złośliwy guz rozwija się w ciągu życia u około 15% osób. W niemieckim badaniu z 2015 roku ryzyko nowotworu u dzieci do 14 lat było około 42 razy większe niż w populacji, najwięcej spośród badanych tam zespołów (Noonan, Costello, CFC). Metaanaliza z 2023 roku oszacowała, że do 20 roku życia nowotwór rozwija się u 13% osób. W dzieciństwie są to głównie mięsak prążkowanokomórkowy i nerwiak zarodkowy, a od drugiej dekady życia rak przejściowokomórkowy pęcherza moczowego. Większość nowotworów opisano przy wariantach HRAS p.Gly12Ser i p.Gly12Ala; przy p.Gly13Cys i p.Gly13Asp dotąd nie opisano nowotworów złośliwych.
Zalecenia. Harmonogramy różnią się zależnie od źródła:
- Zalecenia AACR z 2024 roku (Perrino i wsp.), najnowsze zalecenia onkologiczne: USG jamy brzusznej i miednicy od rozpoznania co 3 miesiące do 14 lat w kierunku mięsaka prążkowanokomórkowego, a w kierunku nerwiaka zarodkowego co 6 do 12 miesięcy do 10 lat. Gdy USG nie daje jasnego wyniku, rezonans tej okolicy. Od 10 lat co rok badanie moczu z badaniem cytologicznym, przy krwinkomoczu cystoskopia. Można też rozważyć cystoskopię co 2 lata od 10 lat; ponieważ wymaga znieczulenia, decyzję podejmuje się wspólnie z rodziną.
- GeneReviews (aktualizacja z maja 2026): można rozważyć USG jamy brzusznej i miednicy co 3 do 6 miesięcy do 8 do 10 lat oraz coroczne badanie moczu w kierunku krwinkomoczu od 10 lat. GeneReviews nie przejęło harmonogramu z 2024 roku.
- Przegląd z 2022 roku (Leoni i wsp.): USG od rozpoznania co 3 do 6 miesięcy w tekście, a w tabeli co 6 do 12 miesięcy, także u dorosłych; od 10 lat co rok badanie moczu, badanie cytologiczne moczu i cystoskopia; coroczna ocena skóry z dermatoskopią, bo opisano pojedyncze przypadki czerniaka in situ.
Który schemat stosuje się u danego dziecka, ustala onkolog dziecięcy.
GeneReviews zaznacza, że skuteczności tych badań dotąd nie wykazano. Najważniejsza dla wczesnego wykrycia jest świadomość ryzyka u rodziców i lekarzy. Badanie metabolitów katecholamin w moczu nie jest przydatne. U dorosłych ryzyko mięsaka i nerwiaka zarodkowego maleje, natomiast kontrola pęcherza trwa dalej.
Neurofibromatoza typu 1
W NF1 średnia długość życia jest krótsza o 8 do 15 lat, głównie z powodu nowotworów złośliwych i chorób układu krążenia.
- Nerwiakowłókniaki splotowate to łagodne guzy nerwów obwodowych. Mogą uciskać narządy, boleć i zniekształcać ciało. Selumetynib był pierwszym inhibitorem MEK zarejestrowanym do leczenia objawowych, nieoperacyjnych nerwiakowłókniaków splotowatych, najpierw u dzieci (leczenie dostępne, lek zarejestrowany). Radioterapii łagodnych guzów się unika, bo zwiększa ryzyko kolejnych nowotworów.
- Złośliwe guzy osłonek nerwów obwodowych rozwijają się u 8 do 13% osób z NF1, zwykle u młodych dorosłych. Sygnały alarmowe: narastający silny ból, szybki wzrost guza, nowe objawy neurologiczne. Jedynym leczeniem dającym szansę na wyleczenie jest całkowite wycięcie z marginesem zdrowych tkanek.
- Glejak drogi wzrokowej u 15 do 20% osób, zwykle przed 6 rokiem życia (opisany w części okulistycznej).
- JMML i mięsak prążkowanokomórkowy u dzieci: oba są rzadkie, choć JMML według GeneReviews występuje setki razy częściej niż u innych dzieci.
- Rak piersi: europejskie zalecenia ERN GENTURIS z 2023 roku zalecają kobietom z NF1 coroczny rezonans piersi od 30 do 50 lat, a mammografię tylko wtedy, gdy rezonans jest niedostępny. GeneReviews (aktualizacja z 2025 roku, na podstawie zaleceń ACMG z 2018 roku) podaje coroczną mammografię od 30 lat z rozważeniem rezonansu w wieku 30 do 50 lat.
- Guz chromochłonny: badania u osób z nadciśnieniem.
Przy przejściu do opieki dorosłych zalecenia z regionu Azji i Pacyfiku przewidują jednorazowy rezonans całego ciała.
Pozostałe rasopatie
W zespole CFC nowotwory opisano tylko pojedynczo i nie należą do głównych cech zespołu. Analiza z 2025 roku zebrała opisy 690 osób z CFC z 198 publikacji; nowotwór miało 11 z nich (1,6%). Ryzyko wyszło wyższe niż w populacji, głównie przed 3 rokiem życia, ale autorzy zaznaczają, że opierali się na opublikowanych przypadkach, wśród których nowotwory mogą być nadreprezentowane, a zachorowań było mało. Zalecenia AACR z 2024 roku każą stosować w CFC te same zasady co w zespole Noonan.
W zespole NSML nowotwory opisywano rzadko. GeneReviews podaje, że nie ma uzgodnionego programu badań przesiewowych, i zaleca czujność oraz niski próg diagnostyki przy niepokojących objawach.
W zespole Legiusa nie rozwijają się guzy typowe dla NF1. Opisano pojedyncze przypadki różnych nowotworów, a jedna grupa badaczy sugerowała większe ryzyko białaczki. Przegląd z 2022 roku, przytoczony w GeneReviews, uznał, że badania przesiewowe w kierunku nowotworów w zespole Legiusa nie są zalecane.
Dla pozostałych rasopatii zalecenia z 2017 roku nie przewidują osobnych badań przesiewowych w kierunku nowotworów.
Czujność na objawy
Zalecenia ekspertów z 2017 roku podkreślają, że we wszystkich rasopatiach najważniejsza jest czujność rodziców i lekarzy oraz szybka ocena nowych, niewyjaśnionych objawów, na przykład guza, który rośnie, albo bólu bez wyraźnej przyczyny. Plan badań warto ustalić z genetykiem i onkologiem dziecięcym. O badaniach klinicznych nowych leków piszemy w artykule o badaniach klinicznych.