Podstawowe informacje
Pierwsze osoby z tym zespołem opisał lekarz o nazwisku Costello w 1971 roku. Przyczyną jest wariant w genie HRAS, który sprawia, że białko RAS pozostaje stale aktywne. Dzieci z zespołem Costello znacznie częściej niż inne chorują na niektóre nowotwory, głównie mięsaka prążkowanokomórkowego i nerwiaka zarodkowego, dlatego obejmuje się je regularnymi badaniami przesiewowymi.
W Wielkiej Brytanii częstość urodzeń dzieci z zespołem Costello oszacowano w 2013 roku na 1 na 380 000. Japońskie badanie ogólnokrajowe z 2012 roku mierzyło co innego: ile osób z tym zespołem żyje w całej populacji. Wyszło 1 na 1 290 000, a autorzy traktują to jako wartość najniższą, bo część dorosłych mogła nie trafić do badania. Tych dwóch liczb nie da się więc wprost porównać. MedlinePlus podaje zakres od 1 na 300 000 do 1 na 1,25 mln.
Zakres objawów jest szeroki: od postaci łagodnych do ciężkich, groźnych już w okresie noworodkowym. Nie każde dziecko ma wszystkie cechy opisane poniżej. Rodzice często zwracają uwagę na towarzyskie, otwarte usposobienie swoich dzieci.
Objawy i charakterystyka
Przed urodzeniem i w niemowlęctwie
W ciąży wielowodzie występuje w ponad 90% przypadków. W USG widać czasem pogrubiony fałd karkowy, krótkie kości długie, charakterystyczne ułożenie nadgarstków i przyspieszoną czynność serca płodu. Poród często jest przedwczesny. Masa urodzeniowa bywa duża, co wynika głównie z obrzęków, a nie z nadmiernego wzrastania. Duży obwód głowy, względnie albo bezwzględnie, to osobna cecha zespołu, która utrzymuje się po urodzeniu i wymaga obserwacji.
Po porodzie u ponad 95% dzieci pojawiają się ciężkie trudności z karmieniem i słaby przyrost masy ciała. Około 65% wymaga gastrostomii. Dzieci zaczynają jeść doustnie zwykle w wieku od 2 do 4 lat. Nawet przy żywieniu przez sondę i wysokokalorycznej diecie wzrost pozostaje niski. U noworodków może wystąpić hipoglikemia (gastroenterologia, endokrynologia).
Wygląd, skóra i stawy
Rysy twarzy są grubsze niż w zespole Noonan: wydatne wargi, szerokie usta, mięsisty czubek nosa, często duża głowa. Włosy są kręcone albo rzadkie i cienkie. Skóra jest luźna i miękka, z głębokimi bruzdami na dłoniach i stopach, często z ciemniejszym zabarwieniem. Brodawczaki wokół nosa (rzadziej wokół odbytu) pojawiają się w dzieciństwie u 50-60% osób (dermatologia).
Stawy są bardzo ruchome, a palce i nadgarstki odchylają się w stronę łokciową (82% osób). Z czasem napinają się ścięgna Achillesa. Częste są dysplazja stawów biodrowych, skolioza lub kifoza i osteopenia.
Serce
Jakąś nieprawidłowość układu krążenia ma 87% osób. Kardiomiopatię przerostową stwierdza się u około 60%, zaburzenia rytmu u około 55%, a wrodzoną wadę serca (najczęściej łagodne zwężenie zastawki płucnej) u 44%. Typowy jest częstoskurcz przedsionkowy wieloogniskowy, który zwykle mija po intensywnym leczeniu. Kardiomiopatia może się nasilać, stabilizować albo cofać, dlatego wymaga stałej obserwacji. U nielicznych niemowląt przebiega bardzo ciężko (kardiologia).
Układ nerwowy
U wszystkich osób występuje opóźnienie rozwoju lub niepełnosprawność intelektualna (u około 80%). Mózg rośnie szybciej niż tylna część czaszki, przez co rozwija się wada Chiariego typu I (u około połowy osób), czasem wodogłowie lub jamistość rdzenia. Napady padaczkowe ma 20-50% osób. Przy napadach trzeba sprawdzić, czy nie są skutkiem niskiego poziomu cukru (neurologia).
Nowotwory
Ryzyko złośliwego guza w ciągu życia wynosi około 15%. Metaanaliza 621 osób oszacowała skumulowaną częstość nowotworu do 20 lat na 13%. U małych dzieci są to głównie mięsak prążkowanokomórkowy i nerwiak zarodkowy, a u nastolatków i młodych dorosłych rak przejściowokomórkowy pęcherza moczowego, który w populacji ogólnej dotyczy prawie wyłącznie osób starszych. Ryzyko zależy od wariantu. W tej metaanalizie nowotwór miało około 9% opisanych osób z najczęstszym wariantem p.Gly12Ser oraz 37-39% osób z rzadkimi wariantami p.Gly12Ala i p.Gly12Cys. Te dwie ostatnie liczby pochodzą z kilkudziesięciu przypadków opisanych w literaturze, gdzie częściej trafiają przypadki najcięższe, więc są tylko przybliżeniem (onkologia).
Inne
- Niedobór hormonu wzrostu: 30-50% osób.
- Oczy: oczopląs (40%), krótkowzroczność (60%), rzadziej stożek rogówki.
- Wnętrostwo u połowy chłopców, zmiany w nerkach u około połowy osób (urologia).
- Obturacyjny bezdech senny i zwężenie dróg oddechowych (laryngologia).
- Zwężenie odźwiernika, wady szkliwa, zarośnięcie szwów czaszkowych.
Genetyka
Zespół wywołuje wariant aktywujący w genie HRAS. Ponad 95% zmian dotyczy aminokwasów w pozycji 12 lub 13 białka, a ponad 80% osób ma ten sam wariant p.Gly12Ser. Rzadkie warianty wiążą się z innym przebiegiem: p.Gly13Cys z bardzo długimi rzęsami i luźnymi włosami bez brodawczaków, a p.Thr58Ile, p.Ala146Val czy p.Gly60Val z łagodniejszą postacią przypominającą zespół Noonan. Niektóre warianty kodonu 12 (np. p.Gly12Ala, p.Gly12Cys) wiążą się z ciężkim przebiegiem noworodkowym.
Dziedziczenie jest autosomalne dominujące, ale prawie zawsze wariant powstaje de novo. Osoby z klasyczną postacią zwykle nie mają dzieci. Przekazanie zespołu z rodzica na dziecko opisano w dwóch rodzinach z łagodną postacią. Opisano też rodzeństwo z zespołem Costello u zdrowych rodziców, prawdopodobnie przez mozaikowatość komórek rozrodczych, więc ryzyko ponownego wystąpienia jest nieco wyższe niż w populacji (poradnictwo genetyczne).
Diagnostyka
Rozpoznanie stawia się na podstawie obrazu klinicznego i potwierdza badaniem genu HRAS, samodzielnie lub w panelu rasopatii. Sekwencjonowanie wykrywa około 99% wariantów. Ponieważ zespół zwykle powstaje de novo, w rodzinie najczęściej nie ma innych chorych. Wariant o niepewnym znaczeniu nie wystarcza do rozpoznania (badania genetyczne).
Leczenie i monitorowanie
W 2019 roku opublikowano wytyczne postępowania w zespole Costello. Leczenie jest przede wszystkim objawowe i wielospecjalistyczne:
- karmienie przez gastrostomię, czasem operacja antyrefluksowa,
- leczenie zaburzeń rytmu, czasem intensywne; warto rozważyć bransoletkę z informacją medyczną,
- odbarczenie tylnego dołu czaszki przy objawowej wadzie Chiariego, uwolnienie rdzenia przy zakotwiczeniu,
- wczesne szyny i rehabilitacja przy odchyleniu nadgarstków, wydłużenie ścięgna Achillesa,
- usuwanie drażniących brodawczaków,
- diazoksyd przy hiperinsulinizmie noworodkowym.
Trametynib, lek z grupy inhibitorów MEK, opisano w pojedynczych przypadkach kardiomiopatii przerostowej z niewydolnością serca, która nie reagowała na zwykłe leczenie. GeneReviews zaleca go rozważyć w takiej sytuacji. Jest to leczenie eksperymentalne, stosowane indywidualnie w ośrodkach z doświadczeniem (terapie celowane).
Hormon wzrostu jest dostępny przy potwierdzonym niedoborze. Przed jego podaniem trzeba ocenić serce. Korzyść z leczenia nie jest udowodniona. Dotychczasowe dane nie wykazały, by hormon wzrostu zwiększał ryzyko kardiomiopatii lub nowotworów, ale obie sprawy warto omówić z lekarzem przed decyzją.
Znieczulenie ogólne niesie ryzyko u dzieci z kardiomiopatią lub skłonnością do częstoskurczu, a do sedacji często potrzebne są większe dawki leków.
Badania przesiewowe w kierunku nowotworów
Najnowsze są zalecenia AACR z 2024 roku (Perrino i wsp.): USG jamy brzusznej i miednicy od rozpoznania co 3 miesiące do 14 lat w kierunku mięsaka prążkowanokomórkowego, w kierunku nerwiaka zarodkowego co 6-12 miesięcy do 10 lat, a od 10 lat co rok badanie moczu z badaniem cytologicznym i rozważenie cystoskopii co 2 lata. Ponieważ cystoskopia wymaga znieczulenia, decyzję podejmuje się wspólnie z rodziną. GeneReviews (aktualizacja z maja 2026) podaje starszy schemat: USG co 3-6 miesięcy do wieku 8-10 lat oraz badanie moczu w kierunku krwiomoczu raz w roku od 10 lat. Schemat ustala onkolog dziecięcy.
Pozostałe kontrole obejmują serce (przez całe życie, u kardiologa znającego zespół), rezonans mózgu i kręgosłupa w pierwszym roku życia, coroczną kontrolę ortopedyczną i okulistyczną oraz ocenę oddychania podczas snu.
Dzieci i rozwój
Opóźnienie rozwoju dotyczy wszystkich dzieci, ale jego stopień jest różny. Mowa często pojawia się mniej więcej wtedy, gdy dziecko zaczyna chętnie jeść doustnie, bo obie umiejętności zależą od sprawności jamy ustnej. Rozpoznawanie zapamiętanych słów jest zwykle lepiej zachowane niż inne umiejętności poznawcze. U wielu dzieci poniżej 4 lat widać cechy autyzmu, które zwykle słabną z wiekiem. Lęk separacyjny występuje u 39%, a u starszych osób lęk zgłasza 65% (psychologia i psychiatria).
Potrzebna jest rehabilitacja ruchowa, terapia zajęciowa, logopedia, a gdy mowa się nie rozwija, komunikacja wspomagająca (karmienie i rozwój).
Dorośli
Dorośli z zespołem Costello często wyglądają na starszych, niż są, z powodu kifoskoliozy, rzadkich włosów i zmian skóry. Częsta jest osteoporoza: w jednym badaniu wszystkie osiem zbadanych osób w wieku 16-40 lat miało obniżoną gęstość kości. Wada Chiariego dotyczy około połowy dorosłych. Kardiomiopatia i nowe zaburzenia rytmu w tym wieku są słabo poznane, nierzadkie jest nadciśnienie, dlatego kontrola kardiologiczna trwa całe życie.
W ankiecie 20 osób w wieku co najmniej 16 lat jedna mieszkała samodzielnie, trzy w placówce, a 16 z rodziną. Siedem osób poruszało się bez trudności, dziewięć korzystało z wózka tylko na dłuższe dystanse. Jakość życia ograniczają głównie wąski krąg relacji i zależność od innych (opieka w dorosłości, samodzielność, praca i edukacja).
Gdzie szukać pomocy
Dziecko z zespołem Costello potrzebuje stałego kardiologa i onkologa dziecięcego, który poprowadzi badania przesiewowe. Ośrodek, który wskazuje zespół Costello wśród prowadzonych chorób, jest w bazie ośrodków. Kardiologów i onkologów dziecięcych znajdziesz tam po specjalizacji. Rodzicom tuż po rozpoznaniu polecamy artykuł pierwsza diagnoza, a w sprawach formalnych świadczenia i orzeczenia.