Podstawowe informacje
Zespół sercowo-twarzowo-skórny (CFC, od angielskiego cardiofaciocutaneous) nazwano od trzech grup objawów: wad serca, charakterystycznej twarzy i zmian skórnych. Jako osobną jednostkę opisano go w 1986 roku. Należy do rasopatii i ma wiele wspólnego z zespołem Noonan i zespołem Costello, dlatego bywa z nimi mylony.
Dokładna częstość nie jest znana. W literaturze opisano kilkaset osób. Badanie japońskie oszacowało częstość na 1 na 810 000, a przegląd z 2024 roku podaje około 1 na 800 000 noworodków. MedlinePlus podaje starsze oszacowanie: 200-300 osób na świecie.
Nasilenie objawów bywa bardzo różne. Część osób ma tylko niektóre z opisanych niżej cech, a u niektórych dzieci iloraz inteligencji mieści się w normie.
Objawy i charakterystyka
Ciąża i okres noworodkowy
W ciąży bardzo często stwierdza się wielowodzie. W USG mogą być widoczne duża główka, duża masa płodu oraz zmiany w nerkach i sercu. Po porodzie zdarzają się zaburzenia rytmu serca, obrzęki, płyn w jamie opłucnej i potrzeba karmienia przez zgłębnik.
Serce
Problemy kardiologiczne ma 75-80% osób. Najczęstsze są zwężenie zastawki pnia płucnego, ubytki w przegrodach serca, nieprawidłowe zastawki i kardiomiopatia przerostowa. Przy wariancie w BRAF zwężenie zastawki płucnej ma około połowa osób. Kardiomiopatia i zaburzenia rytmu mogą pojawić się dopiero w późniejszym wieku, dlatego kontrole serca są potrzebne przez całe życie (kardiologia).
Skóra i włosy
Zmiany skórne rozwijają się u wszystkich osób z CFC. Należą do nich suchość skóry, rogowacenie przymieszkowe (szorstkie grudki na ramionach i udach), zmiany na brwiach, egzema, naczyniaki, plamy kawowe, znamiona barwnikowe i zgrubienia skóry na dłoniach i stopach. Włosy są rzadkie, kręcone, cienkie lub szorstkie, a brwi i rzęsy mogą być słabo wykształcone. Paznokcie bywają zniekształcone albo rosną szybko.
Z wiekiem suchość skóry zwykle się zmniejsza i włosy lepiej rosną. Zgrubienia na stopach i obrzęki chłonne mogą się za to nasilać, a liczba znamion rośnie. Osoby z CFC są narażone na ciężkie zakażenia skóry (dermatologia).
Karmienie i wzrost
U większości niemowląt trudności z karmieniem są poważne: refluks, krztuszenie się, wymioty, niechęć do jedzenia. Wiele dzieci wymaga karmienia przez zgłębnik lub gastrostomię, a część operacji antyrefluksowej. Jedzenie doustne zwykle udaje się osiągnąć we wczesnym dzieciństwie. Zaparcia często utrzymują się przez dzieciństwo i okres dojrzewania. Masa ciała i długość spadają w pierwszych miesiącach poniżej piątego centyla, a obwód głowy pozostaje w normie (gastroenterologia).
Układ nerwowy
Prawie wszystkie dzieci mają jakiś stopień opóźnienia rozwoju lub trudności w nauce, od łagodnych do głębokich. Obniżone napięcie mięśniowe jest widoczne od urodzenia. Ponad połowa osób z CFC ma padaczkę, która może wymagać kilku leków i bywa oporna na leczenie. W rezonansie mózgu opisuje się poszerzenie komór, wodogłowie i wadę Chiariego typu I. Może wystąpić neuropatia obwodowa i przewlekłe bóle mięśniowo-szkieletowe (neurologia).
Inne
- Oczy: zez, oczopląs, niedorozwój nerwu wzrokowego, wady refrakcji (okulistyka).
- Uszy: nawracające zapalenia ucha środkowego, wąskie przewody słuchowe, czasem niedosłuch lub nadwrażliwość na dźwięki.
- Układ moczowo-płciowy: zmiany ma do 33% osób, najczęściej wnętrostwo u chłopców.
- Kości i stawy: mała masa mięśniowa, wiotkość stawów, skolioza, dysplazja bioder, przykurcze.
- Sen: płytki sen, nocne poty, bezdechy, lęki nocne.
- Odporność: GeneReviews wymienia problemy immunologiczne wśród cech występujących u części osób. W wieloośrodkowym badaniu z 2025 roku (56 osób) częstsze infekcje miało 32%, a choroby autoimmunologiczne 25%. Często stwierdzano zwiększoną liczbę monocytów, mało limfocytów i niskie przeciwciała: IgG obniżone u 21%, IgA u 40%, IgM u 35%. Leczenia związanego z odpornością, np. immunoglobulinami albo antybiotykami zapobiegawczo, potrzebowało 11%. Autorzy proponują rozważyć ocenę odporności u każdej osoby z CFC (immunologia).
Nowotwory w CFC opisywano rzadko (pojedyncze przypadki ostrej białaczki limfoblastycznej, chłoniaków i wątrobiaka zarodkowego). Przegląd z 2024 roku uznał, że przy tak małej liczbie przypadków nie wiadomo, czy ryzyko jest podwyższone. Analiza z 2025 roku zebrała z 198 publikacji opisy 690 osób z CFC. Nowotwór miało 11 z nich (1,6%), najczęściej ostrą białaczkę limfoblastyczną. Wyliczone ryzyko było około 5 razy większe niż w populacji dla wszystkich nowotworów i około 24 razy dla tej białaczki, a podwyższone ryzyko wydawało się ograniczać do dzieci przed 3 rokiem życia. Autorzy zaznaczają ograniczenia: analiza opiera się na opublikowanych opisach, w których nowotwory mogą być nadreprezentowane, a ryzyko dało się policzyć tylko dla 6 zachorowań, przy których podano wiek. Praca nie wprowadza nowych badań przesiewowych; obowiązują zasady czujności opisane niżej.
Genetyka
Przyczyną są warianty w czterech genach szlaku RAS/MAPK. Według GeneReviews:
Przy BRAF i MAP2K1 napady padaczkowe są częstsze niż przy MAP2K2, a osoby z wariantem w MAP2K2 rzadziej mają ciężkie opóźnienie rozwoju.
Dziedziczenie jest autosomalne dominujące. U większości osób wariant powstał de novo, ale opisuje się coraz więcej rodzin, w których chorobę przekazał rodzic. Dlatego zaleca się zbadanie rodziców. Jeśli wariantu nie ma we krwi żadnego z nich, ryzyko u kolejnego dziecka jest tylko nieco wyższe niż w populacji, bo nie da się wykluczyć mozaikowatości w komórkach rozrodczych. Dziecko osoby z CFC ma 50% szans na odziedziczenie wariantu (poradnictwo genetyczne).
Diagnostyka
Nie ma uzgodnionych kryteriów klinicznych. Lekarz podejrzewa CFC na podstawie wyglądu twarzy (trójkątna, zwykle grubsze rysy niż w zespole Noonan, ale nie tak wyraźne jak w zespole Costello), zmian skórnych, wady serca, trudności z karmieniem i opóźnienia rozwoju. Rozpoznanie potwierdza badanie genetyczne, najczęściej panel genów rasopatii lub sekwencjonowanie eksomu (badania genetyczne).
Po rozpoznaniu zaleca się badanie neurologiczne (rezonans mózgu przy szybkim wzroście głowy, napadach lub cofaniu się rozwoju; EEG przy podejrzeniu napadów), echo serca, EKG i pomiar ciśnienia, ocenę połykania i żywienia, badanie okulistyczne i słuchu, USG jamy brzusznej, ocenę ortopedyczną, badania tarczycy i czynników wzrostu oraz morfologię z oceną krzepnięcia.
Leczenie i monitorowanie
Nie ma leczenia przyczynowego. Wytyczne kliniczne opublikowano w 2014 roku, a opieka powinna być wielospecjalistyczna. Leczenie wad serca, padaczki, wady Chiariego czy wnętrostwa nie różni się od stosowanego u innych dzieci. Kilka rzeczy wymaga jednak uwagi:
- Przy napadach zgięciowych (skurczach niemowlęcych) przed podaniem sterydów warto skonsultować kardiologa, bo dzieci z CFC mają wyjściowo zwiększone ryzyko kardiomiopatii.
- Hormon wzrostu (leczenie dostępne) rozważa się przy potwierdzonym niedoborze. Przy kardiomiopatii przerostowej dziecko musi być wtedy ściśle kontrolowane kardiologicznie.
- Osoby z CFC źle znoszą upał. Trzeba unikać przegrzania, dużego wysiłku i odwodnienia. Przy neuropatii należy unikać leków toksycznych dla nerwów.
- Przed każdym zabiegiem potrzebna jest ocena krzepnięcia, a przed operacją kręgosłupa rezonans w kierunku wady Chiariego.
Zalecane kontrole według GeneReviews: echo serca co 2-3 lata do ukończenia 20 lat (jeśli pierwsze badanie było prawidłowe), potem co 3-5 lat; okulista co 6-12 miesięcy; słuch co 2-3 lata; skierowanie do endokrynologa w wieku 2-3 lat; dermatolog raz w roku; badanie gęstości kości (DXA) u młodych dorosłych. Przegląd onkologiczny z 2024 roku zaleca stosować w CFC te same zasady czujności nowotworowej co w zespole Noonan (onkologia).
Leki hamujące szlak RAS/MAPK są w rasopatiach przedmiotem badań klinicznych (badania kliniczne).
Dzieci i rozwój
Rozwój ruchowy jest opóźniony głównie przez obniżone napięcie i słabość mięśni. Dzieci, które zaczynają chodzić, robią to średnio w wieku około 3 lat, ale część nie osiąga samodzielnego chodu. Pierwsze słowo pojawia się średnio w wieku około 2 lat, a znaczna część dzieci nie mówi. Wtedy przydają się metody komunikacji wspomagającej. Z wiekiem napięcie mięśni i trudności z jedzeniem zwykle się poprawiają.
Częste są drażliwość, krótka koncentracja, upór, zachowania obsesyjne i lęk. U części dzieci rozpoznaje się autyzm (psychologia i psychiatria). Ważna jest wczesna rehabilitacja, terapia karmienia i logopedia (karmienie i rozwój).
Dorośli
Z wiekiem wygląd twarzy coraz mniej przypomina zespół Noonan. Część młodych dorosłych mieszka w mieszkaniach wspomaganych i pracuje z pomocą opiekuna. Przez całe życie potrzebne są kontrole serca (zaburzenia rytmu i kardiomiopatia mogą wystąpić później), skóry, oczu i kości, bo gęstość mineralna kości bywa obniżona. Ciąża u kobiety z CFC wymaga opieki ośrodka ciąży wysokiego ryzyka ze względu na możliwe wielowodzie, problemy kardiologiczne i nadciśnienie. Przejście pod opiekę lekarzy dorosłych opisujemy w artykule przejście z opieki pediatrycznej.
Gdzie szukać pomocy
Przy tak wielu specjalistach przydaje się jedna osoba, która zbiera wyniki i ustala terminy, najczęściej pediatra lub genetyk prowadzący. Jak to zorganizować, piszemy w artykule organizacja opieki medycznej. Ośrodek, który wskazuje zespół CFC wśród prowadzonych chorób, jest w bazie ośrodków, a wsparcie dla rodziców opisuje artykuł wsparcie psychologiczne.