Większość dzieci z rasopatią rodzi się z prawidłową długością ciała. Wzrastanie zwalnia w pierwszych latach życia, a potem dziecko często rośnie równolegle do linii 3. centyla, ale poniżej niej. Do tego dochodzi późniejsze dojrzewanie i słabszy skok wzrostowy w okresie pokwitania. Przyczyn jest kilka naraz: sam wpływ szlaku RAS/MAPK na kości i wydzielanie hormonów, problemy z karmieniem w niemowlęctwie, a u części dzieci niedobór hormonu wzrostu.
Jak często i w których zespołach
- Zespół Noonan: niski wzrost ma 50 do 70% osób. Średni wzrost dorosłych mężczyzn to około 160 do 168 cm, kobiet 150 do 155 cm.
- Zespół CFC: niski wzrost ma ponad 70% osób. Może wynikać z niedożywienia przy trudnościach z karmieniem, ale też z niedoboru hormonu wzrostu. Zalecenia każą obserwować objawy niedoczynności tarczycy i niedoboru hormonu wzrostu, a u dzieci także przedwczesnego dojrzewania. Opisano częste autoimmunologiczne choroby tarczycy.
- Zespół Costello: niski wzrost ma ponad 90% osób, a niedobór hormonu wzrostu około 45%. Opisano też niedobór kortyzolu i hipoglikemię, także u noworodków, dlatego noworodka z zespołem Costello obserwuje się w kierunku niskiego cukru.
- Zespół NSML: niski wzrost ma mniej niż połowa osób, choć u większości wzrost jest poniżej 25 centyla dla wieku.
- Neurofibromatoza typu 1: opisano niski wzrost. Opóźnione dojrzewanie jest częste, a u dzieci z guzem skrzyżowania wzrokowego może wystąpić przedwczesne dojrzewanie albo nadmiar hormonu wzrostu.
- Zespół CBL: słabsze wzrastanie należy do cech opisanych przy rozpoznaniu zespołu.
- Zespół Noonan z luźnymi włosami anagenowymi: u osób z częstym wariantem SHOC2 opisano niedobór hormonu wzrostu.
Dla zespołu Noonan i zespołu Costello opracowano osobne siatki centylowe. Na zwykłej siatce takie dziecko wypada nisko, choć jak na swój zespół może rosnąć prawidłowo.
Dojrzewanie i płodność
W zespole Noonan dojrzewanie zaczyna się później u wielu dzieci obu płci. W dużym badaniu włoskim (228 osób) opóźnienie stwierdzono u 45% dziewcząt i 10% chłopców. W innym badaniu, bez podawania hormonów płciowych, pokwitanie zaczynało się średnio w wieku 14,5 roku u chłopców i 14 lat u dziewcząt. Wiek kostny bywa opóźniony o co najmniej 2 lata, a wzrastanie może trwać do wczesnych lat dwudziestych.
U chłopców i mężczyzn z zespołem Noonan częste są zaburzenia czynności jąder. Wynikają po części z wnętrostwa, ale badania hormonalne pokazują je także u mężczyzn z prawidłowo zstąpionymi jądrami. Płodność kobiet jest zwykle prawidłowa. O wnętrostwie piszemy w części urologicznej.
Badania
Endokrynolog regularnie mierzy dziecko i liczy tempo wzrastania (w zespole Costello zalecenia mówią o pomiarach co 6 do 12 miesięcy). W razie potrzeby zleca:
- zdjęcie ręki do oceny wieku kostnego,
- IGF-1 i inne badania w kierunku niedoboru hormonu wzrostu,
- hormony tarczycy i przeciwciała przeciwtarczycowe,
- przy opóźnionym pokwitaniu LH, FSH, testosteron albo estradiol, a u chłopców także inhibinę B i AMH,
- w zespole Costello glikemię na czczo i ocenę osi kortyzolowej, zwłaszcza przed zabiegami wymagającymi głodzenia.
W NF1 u osób z nadciśnieniem, zwłaszcza po 30. roku życia, w ciąży albo przy napadach kołatania serca i potów, zaleca się badania w kierunku guza chromochłonnego.
Leczenie hormonem wzrostu
Hormon wzrostu przyspiesza wzrastanie dzieci z zespołem Noonan, także tych bez jego niedoboru. Niski wzrost w zespole Noonan jest zarejestrowanym wskazaniem do tego leczenia w USA i w Polsce: polska charakterystyka produktu leczniczego Norditropin FlexPro (somatropina) wymienia niedobór wzrostu spowodowany zespołem Noonan. Od 4 listopada 2026 roku w Unii Europejskiej to wskazanie ma też somapacitan (Sogroya), podawany raz w tygodniu. Nie ustalono standardowej dawki. Wcześniejsze rozpoczęcie leczenia wiąże się z wyższym wzrostem ostatecznym, choć przegląd z 2022 roku zaznacza, że korzyść dla wzrostu dorosłego nie jest jeszcze pewna. To leczenie dostępne, a refundacja w Polsce to osobna sprawa, opisana niżej. Wymaga przemyślenia kilku spraw:
- Ryzyko nowotworów. Rasopatie zwiększają ryzyko niektórych nowotworów dziecięcych. Według GeneReviews nie ma dowodów, że leczenie hormonem wzrostu w zespole Noonan zwiększa częstość nowotworów, chorób serca czy innych powikłań. Opisano jednak pojedyncze nowotwory u leczonych dzieci. Przegląd z 2025 roku radzi potwierdzić rozpoznanie badaniem genetycznym, nie zaczynać leczenia bardzo wcześnie u dzieci z wariantami związanymi z młodzieńczą białaczką mielomonocytową i utrzymywać IGF-1 w normie dla wieku.
- Serce. W zespole Costello stosowanie hormonu wzrostu jest dyskusyjne z powodu kardiomiopatii przerostowej, wad ośrodkowego układu nerwowego i bezdechów w czasie snu.
W Polsce hormon wzrostu w ramach programów lekowych NFZ przyznaje Zespół Koordynacyjny ds. Stosowania Hormonu Wzrostu. Żaden z sześciu programów nie obejmuje zespołu Noonan jako wskazania. Lekarz może przepisać hormon wzrostu w zarejestrowanym wskazaniu, ale NFZ finansuje go dziecku z zespołem Noonan tylko wtedy, gdy spełnia ono kryteria innego programu, na przykład ma udokumentowany niedobór hormonu wzrostu albo urodziło się za małe w stosunku do czasu trwania ciąży (SGA). Szczegóły opisujemy w artykułach Hormon wzrostu w zespole Noonan i Refundacja leków.
Gdy pokwitanie długo się nie zaczyna, można je wywołać hormonami płciowymi. W jednym z badań dostało je 6 na 97 osób z zespołem Noonan.
Kto prowadzi
Dziecko prowadzi endokrynolog dziecięcy, który współpracuje z kardiologiem (przy decyzji o hormonie wzrostu), gastroenterologiem i dietetykiem (gdy niski wzrost łączy się z niedożywieniem). Dorosły z zaburzeniami hormonalnymi albo kłopotami z płodnością trafia do endokrynologa dorosłych. Sprawy szkolne opisujemy w artykule o edukacji i funkcjonowaniu społecznym.