We wszystkich rasopatiach jest ten sam wspólny mechanizm: szlak sygnałowy RAS/MAPK działa w komórkach za mocno. W zespołach Noonan, Costello i CFC wariant zwykle wzmacnia działanie jednego z białek szlaku. W neurofibromatozie typu 1 i zespole Legiusa wypada białko, które szlak hamuje. Skutek jest podobny: sygnał „rośnij i dziel się” płynie dalej, niż powinien.
Terapia celowana to lek, który działa na ten mechanizm, a nie tylko na objaw. Takie leki powstały w onkologii, bo ten sam szlak jest nadmiernie aktywny w wielu nowotworach. W rasopatiach stosuje się je dopiero od kilku lat i w wąskich wskazaniach.
Gdzie na szlaku działają leki
Szlak można sobie wyobrazić jako łańcuch białek, które przekazują sygnał po kolei: od receptora przez SHP2 (białko genu PTPN11), SOS1, RAS, RAF (m.in. BRAF i RAF1) do MEK1 i MEK2, a potem do ERK.
- Inhibitory MEK (selumetynib, mirdametynib, trametynib) blokują MEK1 i MEK2. Leżą one nisko na szlaku, więc lek może hamować sygnał niezależnie od tego, w którym genie powyżej jest wariant. Dlatego to właśnie inhibitory MEK są najlepiej zbadane w rasopatiach. Wspólny szlak nie oznacza jednak takiego samego działania w każdym zespole: skuteczność zależy od genu, leczonego problemu i dowodów z badań. Zarejestrowane wskazania dotyczą na razie nerwiakowłókniaków splotowatych w NF1.
- Inhibitory BRAF (np. dabrafenib) działają na zmieniony BRAF. W rasopatiach stosuje się je w nowotworach z wariantem BRAF V600E, a nie w leczeniu samego zespołu.
- Inhibitory SHP2 i inhibitory RAS są badane w nowotworach u dorosłych. W rejestrze ClinicalTrials.gov nie ma badań tych leków w rasopatiach (stan na 13 listopada 2026).
Status leków w listopadzie 2026
| Lek | Zastosowanie w rasopatiach | Status |
|---|---|---|
| Selumetynib | objawowe, nieoperacyjne nerwiakowłókniaki splotowate w NF1 | dostępny; w Polsce program lekowy B.155 |
| Mirdametynib | jak wyżej | dostępny w UE; w Polsce nierefundowany |
| Dabrafenib z trametynibem | glejak z wariantem BRAF V600E u dzieci | dostępny; program lekowy B.177 |
| Trametynib | ciężka kardiomiopatia przerostowa w zespołach Noonan, Costello i pokrewnych | badany w badaniach klinicznych; poza nimi eksperymentalny |
| Trametynib | zaburzenia przepływu chłonki | eksperymentalny (pojedyncze przypadki) |
| Inhibitory SHP2 i RAS | brak badań w rasopatiach | eksperymentalne, poza zasięgiem pacjentów |
Nerwiakowłókniaki splotowate w NF1
Według Europejskiej Agencji Leków selumetynib jest zarejestrowany u dorosłych i dzieci z NF1 od 3 lat, a w postaci granulek u dzieci od roku do 7 lat i u starszych osób z trudnościami z połykaniem. GeneReviews pisze, że selumetynib zmniejsza guz i objawy u większości leczonych od 2 lat, a mirdametynib u wielu z nich.
W Polsce program B.155 obejmuje dzieci od 3 do 18 lat z objawowym nerwiakowłókniakiem splotowatym co najmniej 3 cm, którego nie da się usunąć. Osoba, która zaczęła leczenie przed ukończeniem 18 lat, może je kontynuować. Dorosły nie może zacząć leczenia w programie, choć rejestracja leku obejmuje dorosłych. Szczegóły kryteriów i badań w trakcie leczenia opisuje artykuł Nowe terapie.
Kardiomiopatia przerostowa
Opisano dwoje niemowląt z wariantem w genie RIT1, u których trametynib cofnął przerost mięśnia sercowego. W analizie wstecznej 61 dzieci z ciężką kardiomiopatią w przebiegu rasopatii (bez wariantów PTPN11) dzieci, którym zaproponowano inhibitor MEK, rzadziej przechodziły operację, przeszczep serca albo umierały. GeneReviews dla zespołu Costello zaleca rozważenie inhibitora MEK przy kardiomiopatii z niewydolnością serca opornej na standardowe leczenie.
To wciąż wyniki z opisów przypadków i analiz wstecznych. Odpowiedź mają dać badania kliniczne:
- NCT06555237 (MEKinRAS), faza 2, prowadzone w Polsce, dzieci od urodzenia do 18 lat; uczestników losuje się do trametynibu albo do leczenia standardowego; w rejestrze status „rekrutuje”;
- NCT07817186 (Baby MERIT), faza 3, niemowlęta od 28 dni do 6 miesięcy; jedna grupa bez losowania, trametynib dostaną wszystkie dzieci; rekrutacja jeszcze się nie zaczęła.
Zobacz stronę Kardiologia.
Wzrost
Wazorytyd nie jest inhibitorem szlaku RAS/MAPK w ścisłym znaczeniu, ale działa na sygnały regulujące wzrost kości. Badanie fazy 2 u dzieci z zespołem Noonan (NCT06668805) zostało w 2026 roku zakończone przedwcześnie przez sponsora. Według wpisu w rejestrze decyzja nie wynikała z bezpieczeństwa ani skuteczności leku. Leczenie hormonem wzrostu opisuje artykuł Metody leczenia.
Czego nie wiadomo
- Skutków wieloletniego leczenia u dzieci, zwłaszcza u najmłodszych.
- Jak długo trzeba leczyć i co dzieje się po odstawieniu leku.
- Czy leki pomogą w innych objawach: trudnościach w uczeniu się, niskim wzroście, problemach skórnych. Takie badania trwają, głównie w NF1.
Inhibitory MEK mają działania niepożądane i wymagają regularnych kontroli w trakcie leczenia.
Jak można dostać lek w Polsce
- Program lekowy NFZ: lek jest bezpłatny. Dotyczy selumetynibu (B.155), do którego kwalifikuje zespół koordynacyjny powołany przez prezesa NFZ, oraz dabrafenibu z trametynibem w glejakach u dzieci (B.177), gdzie kwalifikuje ośrodek realizujący program.
- Badanie kliniczne: leczenie według protokołu badania, zwykle jedyna droga do leku, który nie jest jeszcze nigdzie dopuszczony do obrotu. Jak szukać badań, opisuje artykuł Badania kliniczne.
- Lek zarejestrowany w innym wskazaniu: lekarz może w uzasadnionej sytuacji zastosować go poza wskazaniem z ChPL, tak jak trametynib podawano w leczeniu ratunkowym kardiomiopatii. Takie leczenie odbywa się poza badaniem klinicznym, a finansowanie trzeba ustalić osobno.
- Ratunkowy dostęp do technologii lekowych (RDTL): NFZ może sfinansować lek, gdy jest niezbędny do ratowania życia lub zdrowia, a inne refundowane możliwości się wyczerpały. Wymaga opinii konsultanta krajowego albo wojewódzkiego. Lek musi być dopuszczony do obrotu.
- Import docelowy: sprowadzenie leku niezarejestrowanego w Polsce na wniosek lekarza.
Zasady refundacji, RDTL i importu docelowego opisuje artykuł Refundacja leków. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz prowadzący razem z pacjentem albo rodzicami.